Modern tıp bütüncüldür. Tıp bilimi bütüncüldür. Hastalık, bulgu, yakınma, tumor, lezyon, laboratuar ya da görüntüleme raporu tedavi edilmez, insanın kendisi, hastanın kendisi tedavi edilir. Ben Kadın Hastalıkları ve Doğum uzmanıyım, ilgi ve üst uzmanlık alanım ise ergenlik ve erişkin üreme hormon ve metabolizma hastalıkları, kısırlık, aile planlaması, kısaca kadın sağlığıdır. Başta kalp damar hastalıkları olmak üzere, kanser, osteoporoz, şeker hastalığı, tüm sistemlerle ilgili kronik hastalıkların en yoğun olduğu yaşlardaki menopoz sürecini izliyor, tedavi ediyorum. Menopoz ve sonrası süreçte sağlıklı olunabilmek için gençlikte başlanılması gereken sağlık taramalarını, erken tanı yöntemlerini hastalarıma uygulamak ve onları gelecekle ilgili uyarmak da benim hekim olarak sorumluluk alanıma giriyor.
Kısaca insan sağlığı çocukluktan başlayıp yaşlılığa yatırım yapmakla korunabilir. Hatta gebelik süresince anne karnındaki bebeğin sağlıklı büyümesi, o insanın yaşam boyu sağlıklı olmasının temel taşlarını oluşturuyor. Sağlıklı beslenme, spor, sigara alkol gibi zararlılardan uzak durmak çocukluktan başlanılmalı. Yaşam tarzı ile emek vermeden avuç avuç vitamin, mineral, omega 3, koenzim Q10 kullanarak sağlıklı kalınabileceğine inanmak gerçek olmayan bir kolaycılıktır, kısa yoldan köşeyi dönme hallusinasyonudur. Bir tek işe yarar, o da bunları üreten endüstriyi zengin etmek, o kadar. Media ve basın araçlarında ilaç, doktor, hastane reklamı yapmak yasaktır ama bu işe yaramaz destek ürünlerinin propagandası serbesttir. Bu ne yaman bir çelişkidir. Endüstri öyle vahşi bir satış politikası izliyor ki maliyeti sıfıra yakın ama satışı çok pahalı olan bu ürünleri önerenlere prim dağıtmaya, onları çeşitli hediyelerle ödüllendirmeye kadar uzanıyor. Çok açık ve net ifade ediyorum ki reçetesiz satılan bu gıda destek ürünlerinin yararlı olduklarına dair hiç bir “bilimsel” kanıt yoktur. Hatta insanları bunlarla sağlıklı kalınabileceğine inandırmak sağlıklı yaşam tarzına gerek olmadığı yanlış düşüncesini yerleştirir, dolayısıyla yok hükmündedir, hatta yasaklanmalıdır.
Ben kadın hastalıkları uzmanıyım, kadının kalbi, damarı, kemiği, memesi, beyni, karaciğeri beni ilgilendirmez diyemem, dememeliyim.
Modern tıp bütüncül ve koruyucu hekimliği de içerir. İşte bu nedenlerle bugünkü konumuz kan yağları ile ilgili. JAMA 27 Mart 2026 tarihinde yani 1 hafta önce yayımlanan yeni kan yağları rehberi, bu günkü konumuz. Unutmayalım ki damar sertliği kaynaklı (aterosklerotik) kalp damar hastalıkları birinci ölüm nedenidir. Erkeklerden farklı olarak sessiz ya da atipik belirtilerle ortaya çıkan kalp ve damar hastalıkları, özellikle menopoz sonrası kadınlar için çok büyük tehlikedir.
Öncelikle eski terminolojiden uzaklaşıp içine kan kolesterol düzeyine ek olarak trigliserid ve lipoprotein A’nın da eklendiği “DİSLİPİDEMİ” kavramı getiriliyor. Kan örneğinde LDL kolesterol ölçümüne 19 yaşında başlanıp (ciddi aile kalp hastalığı öyküsü varsa hatta 9-11 yaşlarda) en geç her 5 yılda bir tekrarlanması öneriliyor. Çok yüksek LDL kolesterol bulunması durumunda (160 mg/dl ve üzeri) ve aile öyküsünde erken yaşta damar sertliğine bağlı kalp damar hastalıklı kişi varsa veya internetten kolayca bulunabilecek PREVENT risk öngörme skalasında 10 / 30 yıllık risk katsayısı yüksekse 30 yaşından itibaren yağları düşürücü tedaviye başlanması önemseniyor.
Özetle, en sık ölüm nedeni olan damar sertliği (ateroskleroz) bağlantılı kalp damar hastalıklarından korunma amaçlı LDL kolesterol taraması ve tedavisinin, sağlıklı beslenme, düzenli fizik aktivite, ideal kilo, yeterli uyku, stress yönetimi ve tütün ürünleri yasağının erken yaşlardan başlanılıp yaşam boyu devam ettirilmesi hayati önem taşır.
PREVENT Risk Skalası
Her birey online PREVENT programına girip kendisinin 10 ve 30 yıllık kalp damar hastalık riskini çıkarabilir. Cinsiyet, yaş, sistolik kan basıncı (mmHg)*, total kolesterol ve HDL kolesterol düzeyleri, böbrek testi olarak kanda glomerüler filtrasyon hızı**, vücut kitle indeksi***, öz geçmişte şeker hastalığı öyküsü, sigara alışkanlığı, statin yağ düşürücü ilaç ve hipertansiyon ilacı kullanımı (eğer bakılmışsa idrarda albumin kreatinin oranı ve HbA1C) programa girilip bir kaç dakika içinde kalp damar hastalığı riskini öğrenebilir.
* Kan Basıncı tanımları (mmHg)
- Normal: < 120/80
- Yüksek: 120-129 / >80
- Evre 1 Hipertansiyon: 130-139 / 80-89
- Evre 2 Hipertansiyon: 140 / 90
**[hesaplanmış glomerül filtrasyon hızı (eGFR)
- 90 ml/dakika ve üzeri: Normal böbrek işlevi
- 60-89 ml/dakika: Hafif böbrek hasarı
- 30-59 ml/dakika: Orta seviye böbrek hasarı
- 15-29 ml/dakika: Ciddi böbrek hasarı
- 15 ml/dakika ve altı: Böbrek yetmezliği]
***[kg cinsinden kilonuzun metre cinsinden boyunuzun karesine bölünmesiyle yapılan bir sağlık ölçümü (kg-kilo / metre-boy2) Formül:Çıkan sonuç 18.5-24.9 arası “normal”, 25-29.9 “fazla kilolu”, 30 ve üzeri “obez” olarak sınıflandırılır.]
HİPERTANSİYON TANIMI
- Önceden 140/90 mmHg kabul edilen yüksek tansiyon tanımı yeni rehberde 130/80 mmHg olarak tanımlanmıştır.
- Tedavi sınırları : 3-6 aylık yaşam tarzı değişikliklerine karşın kan basıncı hala 130/80 mmHg ve de özellikle PREVENT 10 yıllık kalp damar hastalık riski en az 7.5% ise kan basıncını 130/80 altına, ideal olarak 120 mm Hg altına çekmek amaçlı tedavi uygulanmalıdır.
PREVENT aterosklerotik kalp damar hastalığı risk skalası
- Düşük risk : < 3% (önceden < 5% idi)
Yağ düşürücü tedavi aşağıdaki gruplarda önerilir
- Sınırda risk : 3% ile < 5% arası (önceden 5% ile < 7.5% idi)
- Orta risk : 5% ile < 10% arası (önceden 7.5% ile < 20% idi)
- Yüksek risk : ³10% (önceden ³20% idi)
Kan kolesterol Hedefleri
LDL-C için hedef
- Düşük, sınırda veya orta risk gruplarında <100 mg/dL
- Yüksek risk grubu veya yüksek risk taşımayan ama klinik olarak aterosklerotik kalp damar hastalığı olanlarda < 70 mg/dL
- klinik olarak aterosklerotik kalp damar hastalığı olanlarda < 55 mg/dL
İlaç başlansa bile diyet ve egzersizler başarının olmazsa olmazlarıdır.
Herkes için bir defalık Lp(a) ölçümü –
Genetik yatkınlığı gösterir ve kan değerleri zaman içinde değişmez. Bu nedenle de bir kez bakılması yeterlidir. Kalp ve damar hastalığı riski Lp(a) kan değeri ³50 mg/dL olanlarda yüzde 40 daha yüksektir. Eğer ³100 mg/dL ise risk 2 kat, ³180 mg/dL ise 4 kat artmıştır.
Lp[a] düzeylerini baskılayan bir tedavi olmadığı için bu hastalarda LDL kolesterolün etkin şekilde baskılanması ve diğer yaşam tarzı değişikliklerinin benimsenmesi hayati önem taşır.
ApoB kan testi
ApoB kan değerinin gelecekteki riski ve genetik yatkınlık potansiyelini öngörme değeri yüksektir. ApoB kan değeri hem LDL, hem VLDL, hem de Lp(a) düzeylerini yansıtır ve kan örnekleme öncesi aç kalmaya gerek yoktur.
Koroner arter kalsiyum skoru (CAC) – en güvenilir test
Özellikle 40 yaş üzerindeki erkek ve 45 yaş üzeri kadın orta risk grubu bireylerde erken kalp damar hastalığı tehlikesini öngörür. Kalp damarlarındaki kireçlenmiş plakları komputerize tomografi ile gösteren 10-15 dakikalık kolay bir testtir. Yumuşak plakları göstermiyor. Skor yüksek ise ne zaman kalp sorunu olacağını göstermiyor. Sadece koroner kalp hastalığı ve enfarktüs riskini öngörüyor. Sonuçlar 0 (en düşük risk) ile 400 arasında değişir. Yağ düşürücü statin tedavisine ve diğer önlemlere gerek olup olmadığını öngörür.
0: Damar sertliği plağı yok. Sonraki 7-10 yılda enfarktüs riski çok düşük .
1 – 10: Çok küçük plaklar. Minimal risk.
11 – 100: Hafif plaklar. Hafif risk.
101 – 400: Orta derecede plaklar. Orta risk.
>400: Yaygın plaklar. Yüksek enfarktüs riski.
Kadınlarda Kalp damar hastalıkları için risk faktörleri
İlk adetin 11/12 yaş veya öncesinde başlaması
45 yaşından once erken menopoz
Polikistik over sendromu
Gebelik hipertansiyonu
Gebelik diyabeti
Erken doğum
Ayrıca anne baba veya kardeşlerden birisinde erken yaşta kalp damar hastalığı öyküsü, kalp, böbrek ve metabolik hastalık sendromu, uzun süreli LDL kolesterol veya trigliserid yüksekliği, belirgin genetik yatkınlık, yüksek kan hassas C-reaktif protein (CRP) değeri veya kronik inflamatuar hastalık yüksek risk faktörleri arasındadır.
40 yaştan sonra şeker hastaları, kronik böbrek hastaları ve HIV olguları da LDL değerlerine bakılmaksızın yağ düşürücü statin almalıdır.
Yüksek kan trigliserid düzeyi gösterenlerde diyetisyen kontrolunda besin ve diğer yaşam tarzı düzenlemeleri ve statin yağ düşürücüler verilmelidir.
Bir kere daha gıda destek ürünleri, bitkisel preparatlar, vitamin, mineral ve benzerlerinin hiç bir etkilerinin olmadığı kanıtlanmıştır.
Prof. Dr. Kutay Biberoğlu
06.04.2026
Ankara