Demans riskinizi artırabilecek ilaçlar
Demansin Türkçe karşılığı bunama. Hafıza, iletişim kurma, planlama ve problem çözme yetilerinde azalma, kısaca kafa karışıklığı diyebiliriz.
İleri yaş ve genetik, değiştirilemeyen en büyük risk faktörleridir. Ancak Akdeniz tipi beslenme, fiziksel olarak aktif olma, sigara/alkol kullanmama ve düzenli zihinsel aktiviteler yapmak riski azaltabilir veya geciktirebilir. Bazı ilaçlar hastalığınızı tedavi ederken aynı anda beyin sağlığınız için yararlı ya da yararlı olmayan etkiler de yapabilirler. Örneğin yağ düşürücüler (statin) ve anti-hipertansifler verilme amaçlarına hizmet ettikleri gibi demans için de önleyicidirler. Besin destek ürünü olarak marketlerde bile reçetesiz satılan güya “sağlıklı yaşam ürünleri” farkında olmadan size zarar da verebilirler çünkü üretimde standardizasyon, içerik ve doz kontrolu yapılmamaktadır.
Anti-kolinerjik ilaçlar- Bir sinir kimyasalı olan dikkat ve hafıza için önemli olan asetilkolin aktivitesini bloke eden bu grup ilaçlar, KOAH gibi kronik obstrüktif akciğer hastalarına, tuvalete koşarken idrarını kaçıran aşırı aktif mesanesi olanlara, mide barsak kramplarına karşı ve Parkinson hastalarına verilirler.
Anti-histaminik ilaçlar – Allerji ilaçları olarak ya da uykuya yardımcı olarak verilirler. Yaş alan insanlarda bu tür ilaçlar düşme riskini de artırır. İkinci nesil Claritin, Zyrtec gibi antihistaminikler antikolinerjik etkileri olmadığı için mevsimsel allerjiler için tercih edilmelidirler.
Antipsikotik ilaçlar – Mental sağlık ilaçları ve demans bağlamında “yumurta mı tavuktan – tavuk mu yumurtadan” ikilemi geçerlidir. Antipsikotikler mi demans riskini artırıyor yoksa bu ilaçların reçetelenme nedeni olan depresyon ve psikoz gibi sorunlar mı zaten demansa eğilim yaratıyor? Zaten demansı olan yaşlı insanlara psikiatrik yakınmaları için verilecek antipsikotikler ölüm riskini artırmaktadır. Hiç kuşkusuz şizofreni tanısıyla reçetelenmiş antipsikotik ilaçların kullanılması kaçınılmazdır ve yararı olası zararından daha fazladır. Özetle, yaş alan insanlara antipsikotik yazarken daha dikkatli olunması ve yazılmışsa yakından takibi gereklidir.
Benzodiazepinler – En çok uyku sorunları ve anksiete için verilen bu grup mental sağlık ilaçları da sinir hücreleri arası iletişimi ve sonuçta beyin aktivitesini baskılarlar. Bilişsel bozulma, delirium ve düşme riski taşırlar. Erken demans belirtilerine yol açtıkları iddia edilse de ilacın mı yoksa ilacın verilme sebebini oluşturan altta yatan asıl sorunun mu riski artırdığı tartışılmaktadır. Örneğin bel ağrısı gibi tamamen farklı bir nedenle benzodiazepin kullananlarda demansa eyilim gösterilememiştir.
Proton Pompa Inhibitörleri – Reflü gibi mide asitinin yemek borusuna kaçması durumunda reçetelenen bu ilaç grubunun yan etkisi olarak mı demans riski taşıdığı yoksa reflünün yol açtığı B12 eksikliğinin mi sorumlu olduğu tartışmalıdır.
Bazı ağrı kesiciler – Opioid türevi narkotik ağrı kesiciler ve nonsteroid antiinflamatuar (NSAID) ilaçların mı, kronik ağrının mı demans riskini artırdığı tartışmalı ise de sürekli ve yüksek dozda kullanan yaşlıların yakından izlenmesi şarttır.
65 yaş ve üzeri bireylerde ve özellikle demansla bağlantılı olarak düşme, olabilecek en tehlikeli komplikasyondur, kalça kırığı ve kafa travmasına yol açarak ölüm riskini artırır.
Bir kere daha tekrarlamak gerekirse uzun ve sağlıklı yaşam için çocukluktan başlayarak sağlıklı beslenme, spor, sigara ve aşırı alkolden uzak durmak temel gereksinimlerdir.
Prof. Dr. Kutay Biberoğlu
03.06.2026
Ankara